Cái hèn và cái khổ của giới cầm bút Việt Nam

Posted on July 17, 2012

0



Tôi mới đọc bài viết “Sự hèn mạt của báo chí” trên blog của Trương Duy Nhất. Đọc xong, vừa thán phục vừa ngậm ngùi. Thán phục sự can đảm của tác giả và ngậm ngùi cho thân phận báo chí Việt Nam.

Trương Duy Nhất kể lại một câu nói của một cán bộ tuyên giáo nào đó trong một bữa nhậu mấy năm trước: “Báo chí các cậu hèn bỏ mẹ!” Rồi bình luận tiếp: “Tức. Một tay nó bóp d.., tay kia dán băng keo bịt miệng, thế mà vẫn lớn tiếng chê mình hèn. Định vung cho lão một đấm, nhưng nghĩ lại thấy lão nói đúng chứ đâu sai. Báo chí kiểu gì mà chỉ một cú điện thoại, một văn bản miệng đã răm rắp tự bịt miệng nhau.”

Và ông dẫn chứng: “Một cái lệnh miệng từ văn phòng Ủy ban Nhân dân huyện Văn Giang (Hưng Yên) cũng khiến tất cả hơn 700 tòa báo câm lặng, không dám cử phóng viên đến đưa tin. Khi hai phóng viên của đài tiếng nói Việt Nam (VOV) bị đánh đập, trấn áp dã man, bị còng tay bắt giữ như tội phạm, thu máy ảnh, thu thẻ nhà báo, thẻ đảng, thẻ luật gia… nhưng không một tòa báo nào dám lên tiếng, kể cả cơ quan chủ quản của họ. Và bản thân 2 nhà báo bị đánh cũng không dám công khai lên tiếng.

“Phải đợi đúng nửa tháng sau, trước sức ép dữ dội từ dư luận và sự mắng chửi từ các trang mạng lề trái, VOV mới miễn cưỡng đăng vài mẩu tin lên tiếng bảo vệ phóng viên của mình. Nhưng được vài hôm rồi im bẵng đến nay. Không còn nghe bất cứ một tòa báo nào nhắc lại chuyện này nữa. Câu chửi “Đ.M mày! Nhà báo cũng đánh cho chết mẹ mày đi” trong vụ trấn áp Văn Giang vẫn văng vẳng mãi như một nỗi ô nhục của nghề báo.”

Trương Duy Nhất nêu lên nhận định của một số đồng nghiệp.

Ví dụ, nhà báo/blogger Phan Văn Tú: “Trong đầu thằng nhà báo Việt nào hình như cũng có một cái kéo. Nó tự cắt nó trước khi bị người khác cắt”.  Hay, nhà báo Đào Tuấn, được giới thiệu là một “cây bút kỳ cựu của Đại Đoàn Kết, nay sang tờ Dân Việt”:  “Nhiều người cầm bút giờ còn bi kịch hơn khi hàng ngày phải viết những điều không giống với sự thật… hàng ngày, dù không tin, nhưng vẫn phải viết ra một điều không thật – một cách khéo léo đến dối trá, để thuyết phục người đọc tin rằng đó là sự thật.

Cuối cùng, Trương Duy Nhất kết luận, đay đi nghiến lại nhiều lần, trong nhiều câu khác nhau, trong suốt nửa sau của bài viết:

“Chưa bao giờ báo chí lại sợ hãi đến vậy. […] Run sợ đến dối trá. […] Báo chí chưa bao giờ nhạt chán, hèn nhục đến vậy. […] ở Việt Nam, nếu không mù chữ thì ai cũng có thể làm nhà báo được.”

Không phải chỉ có giới làm báo mới hèn. Các giới khác, từ giới làm văn, làm thơ đến giới làm âm nhạc cũng hèn. Nhạc sĩ Tô Hải tự nhận mình là “bồi bút”, là “hèn sĩ”, và, ở tuổi 80, viết nguyên cả một cuốn sách với nhan đề là Hồi ký của một thằng hèn.

Trước đó, năm 1988, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, trong bài “Cái hèn của người cầm bút” đăng trên tạp chí Sông Hương số 31, cũng nói nhiều về những cái hèn ấy. Ông so sánh giới cầm bút Việt Nam với một số người cầm bút ở Liên Xô cũng như ở Việt Nam thuộc thế hệ trước, như Nam Cao, chẳng hạn, và rút ra nhận định: Nhà văn Việt Nam hèn không phải chỉ ở việc bẻ cong ngòi bút để phục vụ tuyên truyền mà còn ở chỗ không dám viết thật, dù chỉ viết cho mình đọc. Có điều kết luận của ông không hẳn dễ được nhiều người đồng ý: Người cầm bút Việt Nam hèn, nhưng cái hèn ấy chủ yếu “do chính người cầm bút tạo nên cho mình. Mình tự làm hèn mình!”

Nói đến cái hèn của người cầm bút Việt Nam, không thể không nhớ đến bài “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa” của Nguyễn Minh Châu trên báo Văn nghệ ở Hà Nội năm 1987, một bài viết được xem là tiêu biểu cho phong trào đổi mới văn học tại Việt Nam. Bài viết đặt ra nhiều vấn đề, trong đó, một trong những vấn đề được Nguyễn Minh Châu viết một cách tâm huyết và để lại nhiều ấn tượng nhất cho người đọc chính là vấn đề cái hèn. Có lúc ngỡ như ông vừa viết vừa nghẹn ngào. Giọng văn đầy cảm xúc:

Văn chương gì mà muốn viết một câu trung thì phải viết một câu nịnh? Hèn, hèn chứ? Nhà văn nước mình tận trong tâm can ai mà chẳng thấy mình hèn? Cái sợ nó làm mình hèn. Vì thế mà từ xưa tới nay có bao nhiêu nhà văn nhà thơ đã đi ở ẩn ngay trong tác phẩm? Chúng ta vắng thiếu những cây thông đứng sừng sững. Có một nhà văn đàn anh nâng chén rượu lên giữa đám đàn em: “Tao còn sống, còn cầm bút được đến bây giờ là nhờ biết sợ!”, nói rồi ngửa mặt lên trời cười rung giường, nước mắt tuôn lã chã, giọt đổ xuống đất, giọt đổ vào lòng. Có người cầm bút đến lúc sắp bước sang thế giới bên kia vẫn chưa dám thốt lên một lời nói thật tự đáy lòng, không dám viết hồi ký thực, vì sợ để liên lụy đến đời con cái. […] Sao mà khổ vậy?”

Đọc những lời tức tưởi như vậy, thực tình tôi không muốn bình luận gì thêm. Chỉ thấy vang vang trong đầu câu hỏi của Nguyễn Minh Châu: “Sao mà khổ vậy?”

Ừ, sao mà khổ đến mức như vậy mà người ta vẫn chịu đựng được mãi?

Nguyễn Hưng Quốc

Viết lách ở Việt Nam

Phóng viên ở Việt Nam đang tác nghiệp. (Anh Kiệt)

Việt Nam có hơn 800 cơ quan báo chí với hơn 1.000 ấn phẩm các loại, nhưng tự do báo chí đúng nghĩa vẫn còn là ước mơ đối với nhiều người làm báo tại Việt Nam.

Tự do theo lĩnh vực
Ở Việt Nam không phải báo chí không tự do. Báo chí tại đất nước này đang giống như một trái bong bóng được thổi căng rồi bóp lại. Phần phì ra của quả bóng giống như báo chí lá cải, khai thác các khía cạnh của đời sống như: tình dục, ma quỷ, tôn giáo, bí ẩn… nở rộ. Đây là điều cấm kỵ đối với văn hóa xã hội chủ nghĩa trước đây. Còn phần về chính trị, xã hội đang bị bóp nghẹt lại. Nhạc sĩ Tuấn Khanh, đã có nhiều năm làm báo chuyên nghiệp, hiện đang là một người viết báo tự do, viết blog, sắc sảo nhận xét.

Một phóng viên đang làm việc tại báo Thanh Niên cho biết với lĩnh vực giáo dục, khoa học không có gì cấm kỵ. Bất kể cơ quan, cá nhân nào khi phát hiện có sai phạm đều viết được. Anh chỉ không viết khi không có đủ chứng cứ.

Với lĩnh vực chính trị, xã hội… một phóng viên S (*) đang làm việc cho tờ nhật báo của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh nói: Không phải cái nào cũng viết như những gì mình nắm được. Luôn phải ngó trước, ngó sau, vừa an toàn cho mình và cũng đúng chủ trương.

Ở khía cạnh người viết blog, nhạc sĩ Tuấn Khanh chia sẻ ông đã nhiều lần bị an ninh gọi lên vì viết blog. Các trang blog của ông bị yêu cầu phải đóng cửa. Họ kiểm duyệt từng bài, mỗi một bài là một thư mời. Điều này không chỉ xảy ra với riêng ông mà nhiều người viết lách khác cũng gặp khó khăn như vậy.

Một năm trước, nhà thơ Bùi Chát, người chủ trương tự do in ấn tác phẩm của mình với “Nhà xuất bản Giấy Vụn” đã được Hiệp hội Các nhà xuất bản Quốc tế IPA trao giải thưởng Xuất bản Tự do. Tuy nhiên, sau khi nhận giải từ thành phố Buenos Aires (Argentina) trở về, ông đã bị tịch thu giải thưởng và bản thân cũng bị tạm giữ vài ngày.

“Trong xã hội Việt Nam không có tự do báo chí, chỉ có những con người tự do suy nghĩ viết báo. May mà có Internet để họ thổ lộ tâm sự, ở dưới bề mặt rộn rịp của xã hội có cái gì đó đang diễn ra”, nhạc sĩ Tuấn Khanh nói.

Sinh công cụ kiểm duyệt
“Các tòa soạn báo ở Việt Nam đều hoạt động theo luật báo chí nhưng cơ quan quản lý lại không làm như vậy”, nhà báo T (*) xin không nêu tên đang làm việc cho một tờ báo “S” có tiếng tăm tại TP.HCM nói.

Còn nhạc sĩ Tuấn Khanh lại cho rằng những người kiểm soát báo lỡ theo hiến pháp không kiểm soát báo chí trước khi xuất bản, nên họ buộc lòng sản sinh ra hệ thống khác là ban tư tưởng văn hóa để kiểm soát.

Nhà báo T cho biết bây giờ cơ quan quản lý không cần kiểm duyệt bằng văn bản, mà thay vào đó là lệnh miệng. Năm trước (2011), họ yêu cầu ban biên tập không nên đăng, dừng lại một vấn đề, tuyến bài nào đó chỉ bằng một cú điện thoại, hoặc tin nhắn. Năm nay lại thêm cách yêu cầu đăng như thế nào, bài hay tin, trang mấy. Do đó, không có gì lạ nếu sáng ra mở báo thấy các tờ báo đều có tin giống nhau về một vấn đề rất có tính báo chí.

“Do vậy, bản lĩnh hiện nay của một tờ báo phụ thuộc rất lớn vào chóp bu lãnh đạo của tờ báo đó. Vì thế, vẫn có những tờ báo đăng bài ngoại lệ, tuy nhiên thường sau đó bị yêu cầu sửa chữa hoặc “rút” xuống”, nhà báo T nói.

Cũng theo nhạc sĩ Tuấn Khanh, báo chí còn có những điều cấm kỵ rất mơ hồ. Chẳng hạn khi viết về Trịnh Công Sơn thì tốt nhất phải ít hoặc không nói đến Khánh Ly, mà thay vào đó nên nói đến Hồng Nhung.

“Quản lý báo chí như hàng rào giam lỏng những người viết lách. Lâu rồi mỗi người sống trong cơ chế này tự dựng nên hàng rào kiểm duyệt cho chính mình. Nếu có thay đổi, phải cần thời gian 5 năm mới nhìn thấy sự tích cực của báo chí”, nhạc sĩ Tuấn Khanh không mấy lạc quan.

Vai trò nhà báo
“So với những người làm báo ở các nước có nền tự do báo chí thật sự thì nghiệp vụ của nhiều phóng viên ở Việt Nam không hẳn đã kém. Bị hạn chế trong tiếp cận thông tin, phương tiện hỗ trợ, xử lý thông tin, viết bài… họ vẫn có được những bài viết sắc sảo, nói được cái mình muốn nói”. Một nhà báo H (*) công tác tại báo Tuổi trẻ vừa rời tờ báo này so sánh.

Anh H chỉ ra hàng loạt những vụ tham nhũng đã được báo chí phanh phui như PMU18, cho thuê đất trồng rừng, Vinashin… Vụ đất đai tại Tiên Lãng (Hải Phòng) vừa qua nếu không có báo chí “lề phải, lề trái” sát vai, phần đúng đã luôn thuộc về chính quyền. Gần hơn nữa, như cách vận chuyển, cung cấp xăng dầu nếu không có báo Thanh Niên bắt tay điều tra làm rõ một phần thì cơ quan chức năng đã không sớm vào cuộc.

Tuy nhiên, anh cũng thừa nhận: để có giải Pulitzers vẫn còn là một cái gì đó rất xa vời với người làm báo tại Việt Nam.

Anh Vũ

(*) Những người được phỏng vấn đang công tác tại các tờ báo khi được phỏng vấn đã yêu cầu không được nêu tên. Do vậy, người viết đã tôn trọng người được phỏng vấn và sử dụng cách viết tắt và trình bày như thế này.

Advertisements
Posted in: Chính Trị